ભારતના ઇતિહાસમાં 1980ના દાયકા દરમિયાન પંજાબમાં શીખ આતંકવાદી પ્રવૃત્તિઓએ દેશને હચમચાવી દીધો હતો. આ સમયગાળામાં અમૃતસરના સુવર્ણ મંદિરમાં આતંકવાદીઓના અડ્ડા બની ગયા હતા, જેને કારણે સરકારને કડક પગલાં લેવા પડ્યા. ઓપરેશન બ્લુ સ્ટાર (1984) જેવી વિવાદાસ્પદ કામગીરી પછી, 1988માં ઓપરેશન બ્લેક થન્ડર II એક સફળ અને વ્યૂહાત્મક અભિયાન તરીકે ઉભરી આવ્યું. આ ઓપરેશનમાં રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા ગાર્ડ (NSG), પંજાબ પોલીસ અને અન્ય અર્ધલશ્કરી દળોએ મળીને આતંકવાદીઓને હરાવ્યા, જેમાં મંદિરને નુકસાન પહોંચાડ્યા વિના અને નાગરિક જાનહાનિને ન્યૂનતમ રાખીને સફળતા મેળવી. આ લેખમાં આ ઓપરેશનના પૃષ્ઠભૂમિ, આયોજન, અમલ અને પરિણામોની વિગતવાર ચર્ચા કરવામાં આવી છે.

પૃષ્ઠભૂમિ: પંજાબમાં આતંકવાદનો ઉદય અને સુવર્ણ મંદિરનું મહત્વ
1980ના દાયકાના મધ્યમાં પંજાબમાં ખાલિસ્તાન આંદોલન તીવ્ર બન્યું હતું. શીખ આતંકવાદી જૂથો જેમ કે બબ્બર ખાલસા અને અખિલ ભારતીય શીખ વિદ્યાર્થી ફેડરેશન (AISSF) સુવર્ણ મંદિરને તેમના અડ્ડા તરીકે વાપરતા હતા. આ મંદિર શીખ ધર્મનું પવિત્ર સ્થળ છે, જેને કારણે તેને સુરક્ષા દળો માટે પડકારરૂપ બનાવ્યું હતું. 1984ના ઓપરેશન બ્લુ સ્ટારમાં સેનાના હુમલાથી મંદિરને ભારે નુકસાન થયું હતું અને હજારો લોકો માર્યા ગયા હતા, જેણે વધુ વિરોધ અને આતંકવાદને વેગ આપ્યો.

1986માં પ્રથમ ઓપરેશન બ્લેક થન્ડરમાં લગભગ 200 આતંકવાદીઓને હટાવવામાં આવ્યા હતા, પરંતુ 1988માં ફરીથી આતંકવાદીઓએ મંદિર પર કબજો જમાવ્યો. આ વખતે, બબ્બર ખાલસા અને અન્ય જૂથોના લગભગ 200 આતંકવાદીઓ મંદિરમાં છુપાયા હતા, જેમાંથી કેટલાકે હથિયારો અને વિસ્ફોટકો સાથે તૈયારી કરી હતી. સરકારને આ વખતે એવી વ્યૂહરચના જોઈતી હતી જેમાં મંદિરને નુકસાન ન પહોંચે અને આતંકવાદીઓને શરણાગતિ માટે મજબૂર કરી શકાય. આ પરિસ્થિતિમાં ઓપરેશન બ્લેક થન્ડર IIનું આયોજન કરવામાં આવ્યું.

આયોજન: ધીરજ અને વ્યૂહરચનાનું મિશ્રણ
ઓપરેશનનું આયોજન 1988ની શરૂઆતમાં દિલ્હીથી 40 કિલોમીટર દૂર મનેસરના અરાવલી પર્વતોમાં શરૂ થયું હતું. NSGના ડિરેક્ટર જનરલ વેદ મારવાહ અને પંજાબ પોલીસના ડીજીપી કે.પી.એસ. ગિલના નેતૃત્વમાં આ આયોજન કરવામાં આવ્યું. આ વખતે ધાર્મિક લાગણીઓને ધ્યાનમાં રાખીને 'સીઝ ઓફ પેશન્સ' (ધીરજની ઘેરાબંદી) જેવી વ્યૂહરચના અપનાવવામાં આવી. મુખ્ય યોજનાઓમાં આ સમાવેશ થતો હતો:

- ગુપ્તચર માહિતીનું સંગ્રહ: ઇન્ટેલિજન્સ બ્યુરો (IB)ના અધિકારી અજિત ડોવલે રિક્ષા ચાલક તરીકે વેશપલટો કરીને મંદિરમાં પ્રવેશ કર્યો અને આતંકવાદીઓની સંખ્યા, હથિયારો અને સ્થાન વિશે માહિતી એકત્ર કરી.
- સુરક્ષા વ્યવસ્થા: NSGના સ્નાઇપર્સને મંદિરની આસપાસના ઊંચા સ્થળોએ તૈનાત કરવામાં આવ્યા. પાણી અને વીજળીની સપ્લાય કાપી નાખવામાં આવી જેથી આતંકવાદીઓને દબાણમાં લાવી શકાય.
- મીડિયા અને વાટાઘાટો: મીડિયાને ઓપરેશનમાં સામેલ કરીને પારદર્શિતા જાળવવામાં આવી. આતંકવાદીઓ સાથે વાટાઘાટો કરીને તેમને શરણાગતિ માટે પ્રોત્સાહિત કરવામાં આવ્યા.

આ આયોજનમાં હોમ મિનિસ્ટ્રીની સીધી સંડોવણી હતી, અને તેને ઓપરેશન બ્લુ સ્ટારની ભૂલોમાંથી શીખીને તૈયાર કરવામાં આવ્યું હતું.

અમલ: 9 મેથી 18 મે, 1988ની ઘટનાઓ
ઓપરેશન 9 મે, 1988ના રોજ શરૂ થયું. સુરક્ષા દળોએ મંદિરની આસપાસ ઘેરાબંદી કરી અને આતંકવાદીઓને બહાર આવવા માટે અલ્ટિમેટમ આપ્યા. પ્રથમ દિવસોમાં સ્નાઇપર્સે કેટલાક આતંકવાદીઓને મારી નાખ્યા, જ્યારે અન્યને વાટાઘાટો દ્વારા બહાર કાઢવામાં આવ્યા. 12 મેથી ઓપરેશન તીવ્ર બન્યું, જ્યારે NSG કમાન્ડો અને પોલીસે મંદિરમાં પ્રવેશ કર્યો.

આતંકવાદીઓએ પ્રતિરોધ કર્યો, પરંતુ પાણી અને વીજળીના અભાવે તેમને નબળા પાડ્યા. મીડિયાની હાજરીમાં આતંકવાદીઓએ ધીમે ધીમે શરણાગતિ આપી. 18 મેના રોજ ઓપરેશન પૂર્ણ થયું, જ્યારે છેલ્લા આતંકવાદીઓએ આત્મસમર્પણ કર્યું. આ દરમિયાન કોઈ મોટી લડાઈ ન થઈ, અને મંદિરને કોઈ નુકસાન ન પહોંચ્યું. અમૃતસરના કેટલાક પત્રકારો અનુસાર, શીખ નેતાઓ વચ્ચેની મીટિંગ પછી આ ઓપરેશન તીવ્ર બન્યું હતું.

પરિણામો અને અસરો
ઓપરેશનમાં લગભગ 200 આતંકવાદીઓએ શરણાગતિ આપી, જ્યારે 41 માર્યા ગયા. સુરક્ષા દળોને કોઈ મોટી જાનહાનિ ન થઈ, અને નાગરિકોને સુરક્ષિત રાખવામાં આવ્યા. આ ઓપરેશને શીખ આતંકવાદની કમર તોડી નાખી અને પંજાબમાં શાંતિના માર્ગને મોકળો કર્યો. તેને 'બ્લેક થન્ડરની સિલ્વર લાઇનિંગ' તરીકે ઓળખવામાં આવે છે, કારણ કે તેણે ધાર્મિક સ્થળોના ઉપયોગ પર પ્રતિબંધ મૂક્યો અને આતંકવાદ વિરુદ્ધની વ્યૂહરચનાઓમાં નવો અધ્યાય ઉમેર્યો.

આ ઓપરેશને ભારતીય સુરક્ષા દળોની ક્ષમતા દર્શાવી અને આજે પણ તેને આતંકવાદ વિરુદ્ધની સફળ કામગીરી તરીકે યાદ કરવામાં આવે છે. તેની સફળતા પંજાબમાં 1990ના દાયકામાં આતંકવાદના અંત તરફનું પગલું હતું.