ભારતમાં હાઇડ્રોજન ટ્રેન પરીક્ષણ: નવો યુગ શરૂ.

ભારતે રેલવે ક્ષેત્રે નવીન અને પર્યાવરણને અનુકૂળ ટેક્નોલોજીની દિશામાં એક મોટું પગલું ભર્યું છે. હાઇડ્રોજન ટ્રેનનું પરીક્ષણ ભારતીય રેલવેના ઇતિહાસમાં એક નવો અધ્યાય ઉમેરે છે, જે દેશને ટકાઉ અને શૂન્ય-કાર્બન ઉત્સર્જનના લક્ષ્ય તરફ લઈ જાય છે. 25 જુલાઈ, 2025ના રોજ, ચેન્નાઈના ઇન્ટિગ્રલ કોચ ફેક્ટરી (ICF) ખાતે ભારતના પ્રથમ હાઇડ્રોજન ટ્રેનના ડ્રાઇવિંગ પાવર કારનું સફળ પરીક્ષણ કરવામાં આવ્યું. રેલવે મંત્રી અશ્વિની વૈષ્ણવે જાહેરાત કરી કે ભારત 1,200 એચપીની હાઇડ્રોજન ટ્રેન વિકસાવી રહ્યું છે, જે વૈશ્વિક સ્તરે આવી ટેક્નોલોજીના નેતૃત્વમાં ભારતને સ્થાન આપે છે.


પરીક્ષણ અને રૂટ
ભારતની પ્રથમ હાઇડ્રોજન ટ્રેનનું પરીક્ષણ હરિયાણાના જિંદ-સોનીપત રૂટ પર ચાલી રહ્યું છે, જે 89 કિલોમીટરનો રૂટ છે અને મધ્યમ ટ્રાફિક ધરાવે છે. આ રૂટ પર એપ્રિલ 2025થી પ્રારંભિક પરીક્ષણો શરૂ થયા હતા, અને હવે વધુ વિગતવાર પરીક્ષણો ચાલુ છે જેથી ટ્રેનની વિશ્વસનીયતા ખાતરી કરી શકાય. આ ઉપરાંત, આ ટ્રેનને હેરિટેજ કાલકા-શિમલા રૂટ પર ચલાવવાની યોજના છે, પરંતુ ટેકનિકલ પડકારોને કારણે તેનું વ્યાપારી લોન્ચ જૂન 2025 સુધી મુલતવી રાખવામાં આવ્યું છે.


ટેકનિકલ પડકારો અને ઉકેલો
પરીક્ષણ દરમિયાન જાણવા મળ્યું કે હાઇડ્રોજન ફ્યુઅલ સેલની ક્ષમતામાં વધારો કરવાની જરૂર છે, ખાસ કરીને કાલકા-શિમલા જેવા પડકારજનક રૂટ પર ટ્રેનની સંપૂર્ણ લોડ-ક્ષમતાને સમર્થન આપવા માટે. આ માટે ફ્યુઅલ સેલ સિસ્ટમમાં ફેરફારો થઈ રહ્યા છે, જેમાં બે થી ત્રણ મહિનાનો સમય લાગશે. આ ફેરફારો પૂર્ણ થયા બાદ ટ્રેન વધુ કાર્યક્ષમ અને વિશ્વસનીય બનશે.


ટ્રેનની વિશેષતાઓ
રિસર્ચ ડિઝાઇન્સ એન્ડ સ્ટાન્ડર્ડ્સ ઓર્ગેનાઇઝેશન (RDSO) અને ICF દ્વારા વિકસાવવામાં આવેલી આ હાઇડ્રોજન ટ્રેન 1,200 એચપીનું એન્જિન ધરાવે છે, જે તેને વિશ્વની સૌથી શક્તિશાળી હાઇડ્રોજન ટ્રેન બનાવે છે. આ ટ્રેનમાં આઠ થી દસ કોચ હશે, જેમાં 2,638 મુસાફરોની ક્ષમતા છે, અને તે 110 કિમી/કલાકની ઝડપે દોડી શકે છે. તેના ત્રણ કોચ હાઇડ્રોજન સ્ટોરેજ અને ફ્યુઅલ સેલ સિસ્ટમ માટે સમર્પિત છે.


માળખાગત વિકાસ
ભારતીય રેલવે હાઇડ્રોજન ટ્રેન માટે જરૂરી માળખાના વિકાસમાં મોટું રોકાણ કરી રહી છે. જિંદ ખાતે 3,000 કિલો હાઇડ્રોજન સ્ટોરેજ સુવિધા, કોમ્પ્રેસર્સ અને ડિસ્પેન્સર્સ ઉભા કરવામાં આવી રહ્યા છે. એક 1-મેગાવોટનું પોલિમર ઇલેક્ટ્રોલાઇટ મેમ્બ્રેન (PEM) ઇલેક્ટ્રોલાઇઝર દરરોજ 430 કિલો હાઇડ્રોજન ઉત્પન્ન કરશે. સલામતીની ખાતરી માટે જર્મનીની TUV-SUD દ્વારા તૃતીય-પક્ષ સલામતી ઓડિટ કરવામાં આવી રહ્યું છે.


હેરિટેજ અને પર્યાવરણીય લક્ષ્યો
‘હાઇડ્રોજન ફોર હેરિટેજ’ પહેલ હેઠળ, ભારતીય રેલવે હેરિટેજ અને પર્વતીય રૂટ પર 35 હાઇડ્રોજન ટ્રેન ચલાવવાની યોજના ધરાવે છે. દરેક ટ્રેનની અંદાજિત કિંમત ₹80 કરોડ અને રૂટ દીઠ માળખાનો ખર્ચ ₹70 કરોડ છે. જિંદ-સોનીપત રૂટ માટે ₹111.83 કરોડનો પાયલટ પ્રોજેક્ટ ડીઝલ ઇલેક્ટ્રિક મલ્ટીપલ યુનિટ (DEMU)ને હાઇડ્રોજન ફ્યુઅલ સેલ્સથી રિટ્રોફિટ કરી રહ્યો છે.


હાઇડ્રોજન ટ્રેનો ફક્ત પાણીની વરાળ અને ગરમી ઉત્પન્ન કરે છે, જે ભારતના 2030 સુધીમાં શૂન્ય-કાર્બન ઉત્સર્જનના લક્ષ્ય સાથે સંરેખિત છે. આ ટ્રેનો ખાસ કરીને બિન-વિદ્યુતીકૃત રૂટો માટે આદર્શ છે, જે મોંઘા વિદ્યુતીકરણની જરૂરિયાત ઘટાડે છે.


વૈશ્વિક સંદર્ભ
ભારત હવે જર્મની, ફ્રાન્સ, સ્વીડન અને ચીન પછી હાઇડ્રોજન ટ્રેનનું પરીક્ષણ કરનારો પાંચમો દેશ બન્યો છે. જર્મનીની બે-કોચની કોરાડિયા આઇલિન્ટથી વિપરીત, ભારતની ટ્રેન વધુ ક્ષમતા અને શક્તિ સાથે ડિઝાઇન કરવામાં આવી છે, જે વૈશ્વિક સ્તરે નવું બેન્ચમાર્ક સ્થાપિત કરે છે.


ભવિષ્યની સંભાવનાઓ
પ્રારંભિક ચાલતી કિંમતો ઊંચી હોવા છતાં, સ્કેલની અર્થવ્યવસ્થા સાથે આ ખર્ચ ઘટવાની અપેક્ષા છે. સફળ પરીક્ષણ તબક્કા બાદ, 2025 સુધીમાં ભારતભરમાં હાઇડ્રોજન ટ્રેન સેવાઓનો વિસ્તાર થશે, જે ટકાઉ પર્યટન અને પર્યાવરણ સંરક્ષણને પ્રોત્સાહન આપશે, ખાસ કરીને પર્વતીય વિસ્તારોમાં.
આ પહેલ ભારતની નેશનલ ગ્રીન હાઇડ્રોજન મિશનનો એક ભાગ છે, જે 2030 સુધીમાં 5 મિલિયન મેટ્રિક ટન ગ્રીન હાઇડ્રોજનનું ઉત્પાદન કરવાનું લક્ષ્ય ધરાવે છે. ભારતીય રેલવેની આ નવીનતા દેશને વૈશ્વિક ગ્રીન ટેક્નોલોજીના નકશા પર મજબૂત સ્થાન આપે છે.